به عقیده کارشناسان، کاهش جمعیت حشرات گرده‌افشان و آلودگی محیط زیست تهدیدی جدی برای طبیعت و کشاورزی به شمار می‌رود. بنابراین حفاظت از محیط زیست و حمایت از حشرات مفید اهمیت فراوانی دارد.

گرده‌افشانی نقش بسیار مهمی در تولید محصولات کشاورزی دارد و بسیاری از میوه‌ها و سبزیجات بدون گرده افشانی مناسب تولید نمی‌شوند و یا کیفیت مطلوبی ندارند.

محصولاتی مانند سیب، هندوانه، خیار، بادام، توت‌فرنگی و گوجه‌فرنگی برای تولید بهتر به گرده‌افشانی وابسته‌اند، به همین دلیل کشاورزان در برخی مناطق از کندوهای زنبور عسل برای افزایش محصول استفاده می‌کنند.

 

خطرات تهدیدکننده گرده افشانی

 

سموم شیمیایی: سموم کشاورزی یکی از مهم‌ترین عوامل مرگ زنبورها و حشرات مفید هستند. این مواد می‌توانند سیستم عصبی حشرات را مختل کنند و جمعیت آن‌ها را کاهش دهند.

تغییرات اقلیمی: گرمایش زمین و تغییر فصل‌ها باعث اختلال در زمان گل‌دهی گیاهان و فعالیت حشرات شده است. اگر زمان حضور حشرات با گل‌دهی گیاه هماهنگ نباشد، گرده افشانی کاهش پیدا می‌کند.

آلودگی محیط زیست: آلودگی هوا و آب می‌تواند کیفیت گل‌ها و سلامت حشرات را تحت تأثیر قرار دهد. این مسئله در سال‌های اخیر به یکی از نگرانی‌های مهم زیست‌محیطی تبدیل شده است.

نابودی زیستگاه‌ها: ساخت‌وسازهای گسترده و تخریب طبیعت، محل زندگی بسیاری از حشرات گرده‌افشان را از بین برده است.

کاشت گل‌های متنوع در باغ‌ها و پارک‌ها، کاهش استفاده از سموم شیمیایی، حفاظت از زنبورها و سایر حشرات مفید، ایجاد فضای سبز در شهرها و افزایش آگاهی مردم درباره اهمیت گرده افشانی از راهکار های مهمی هستند که می‌توانند به حفظ تعادل طبیعت و افزایش تولید محصولات کشاورزی کمک کنند.

 

گرده‌افشانی و اهمیت آن در کشاورزی

 

گرده‌افشانی یعنی انتقال دانه گرده یا همان اسپرم گیاهی از پرچم‌ها به کلاله. چنانچه پرچم‌ها و کلاله در یک گل باشند اصطلاحاً خود گرده‌افشانی نامیده می‌شود. وقتی که آن‌ها در گل‌های مختلف به ویژه در گیاهان مجزا از هم بوده باشند در اصطلاح دگر گرده افشانی نامیده می‌شود.

با رشد روزافزون و مدرنیزه شدن صنعت کشاورزی در جهان و استفاده از سموم شیمیایی جهت مبارزه با آفات و گسترش روش تک زراعی جمعیت بسیاری از حشرات گرده افشان کاهش یافته است.

تعداد زیادی از گیاهان گلدار جهت تولید بذر و میوه (ابقای نسل) نیاز به این حشرات مفید دارند. زندگی ما و بسیاری از جانداران نیز طبعاً وابستگی به فعالیت آنها دارد. زنبورهای عسل، مهمترین حشرات گرده افشان برای تولید تجاری میوه اند، و از آنها در هر زمان و هر مکان می توان بهره گرفت. بنابراین باغداران در هنگام بازشدن گل‌های درختان می توانند روی این حشرات مفید حساب باز کنند و در نتیجه کیفیت و کمیت محصول خود را تضمین کنند.

بسیاری از غذاهای اصلی، میوه‌جات، سبزیجات و بعضی علوفه دام‌ها به طور مستقیم یا غیرمستقیم به مقیاس وسیع برای گرده‌افشانی وابسته به زنبورعسل هستند.

بسیاری از گیاهان مرتعی برای تولید بذر و بقای خود نیاز به گرده‌افشانی حشراتی مانند زنبور عسل دارند، بنابراین این حشرات در حفظ منابع طبیعی نیز بسیار مفیدند البته گرده‌افشانی به روش‌های دیگری نیز انجام می‌گیرد مانند باد، باران، نیروی جاذبه زمین، پرندگان و حشرات دیگر ولی زنبور عسل به علت ثابت گل بودن مهمترین وموثر ترین حشره گرده‌افشان در بین تمامی زنبوران وحشی می‌باشند چون زنبوران عسل در موقع شکوفایی گل‌ها دارای جمعیت گرده افشان بیشتری هستند.

گرده‌افشانی به دو صورت است گرده‌افشان مسستقیم که از قرار گرفتن گرده یک گل بر روی کلاله همان گل یا گل های دیگر از همان گیاه یا گیاهان هم نوع انتقال یابد. اما گرده‌افشانی غیرمستقیم از قرار گرفتن دانه گرده در بین گیاهان با خواص ژنتیکی مختلف واریته مختلف بدست می‌آید.

گرده‌افشانی غیرمستقیم در بقاء گیاهان در دوره‌های مختلف جغرافیایی دارای اهمیت زیادی بوده است و تحقیقات ثابت کرده است که گرده افشانی در بقاء و تنوع گونه ها، اهمیت زیادی دارد.

 

گرده‌افشانی زنبور عسل

 

گرده‌افشانی زنبورعسل در بالا بردن کمیت و کیفیت میوه و بذر محصولاتی مانند سیب، گیلاس، آلبالو، گلابی، شلیل، آلو، بادام، مرکبات، توت فرنگی، یونجه، شبدر، اسپرس، خیار، پنبه، هندوانه، لوبیا و سویا مؤثر است.

متاسفانه در کشور ما به علت ناآشنایی و بی‌اطلاعی کشاورزان و کم‌کاری مسئولان جهاد کشاورزی در آشنا کردن کشاورزان با مزایای گرده‌افشانی زنبوران عسل از زنبورداران برای اجاره زمین‌هایشان مبالغ زیادی را طلب می‌کنند که این کار خود باعث به تحلیل رفتن بنیه زنبورداران می‌شود وباعث صرف هزینه های زیادی برای این قشر زحمتکش می‌شود و مشکلات عدیده‌ای را از جمله بالا رفتن  قیمت تولید، کوچ ندادن به موقع زنبوران، تلف شدن زنبوران در مواقع سمپاشی، استفاده و جایگزین کردن  شیره شکر را در پی دارد.

این در حالی است که در کشورهای خارجی  باغداران و کشاورزان به زنبور داران  برای استقرار کندوهایشان در مزرعه وباغ‌هایشان به ازای تعداد کندو اجاره بها پرداخت می‌کنند چون از مزایای گرده افشانی زنبوران عسل با خبر هستند.

 

گرده‌افشانی گل‌ها

 

گرده‌افشانی یکی از مهم‌ترین فرایندهای طبیعی در زندگی گل‌ها به شمار می‌رود. بدون انجام این فرایند، بسیاری از گیاهان قادر به تولید بذر و میوه نخواهند بود و چرخه تولیدمثل آن‌ها متوقف می‌شود.

گرده‌افشانی نقش مهمی که در حفظ تنوع گیاهی دارد، در تولید محصولات کشاورزی و امنیت غذایی انسان نیز تأثیر مستقیم می‌گذارد. امروزه دانشمندان معتقدند بخش بزرگی از غذاهای مورد استفاده انسان‌ها به کمک گرده‌افشانی گل‌ها تولید می‌شود. به همین دلیل شناخت این فرایند و عوامل مؤثر بر آن اهمیت فراوانی دارد.

گرده‌افشانی فرایندی است که طی آن دانه‌های گرده از بخش نر گل یعنی پرچم به بخش ماده گل یعنی کلاله منتقل می‌شوند. این انتقال باعث لقاح و در نهایت تشکیل بذر و میوه می‌شود. اگر گرده افشانی به درستی انجام نشود، گیاه نمی‌تواند تولیدمثل کند.

دانه‌های گرده معمولاً بسیار ریز و سبک هستند و از راه‌های مختلفی جابه‌جا می‌شوند. برخی گیاهان برای انتقال گرده به حشرات وابسته‌اند، برخی دیگر از باد استفاده می‌کنند و گروهی نیز از آب یا جانوران کمک می‌گیرند.

 

مهمترین گرده افشان‌های طبیعی

 

حشرات مهمترین عامل گرده افشانی در طبیعت هستند. زنبور عسل، پروانه‌ها، مگس‌ها و حتی برخی سوسک‌ها هنگام جمع‌آوری شهد گل‌ها، دانه‌های گرده را به بدن خود می‌چسبانند و آن‌ها را به گل‌های دیگر منتقل می‌کنند.

 

زنبور عسل

 

این حشره مهم‌ترین گرده‌افشان طبیعی محسوب می‌شود. این حشره هنگام جمع‌آوری شهد، گرده‌ها را جابه‌جا می‌کند و موجب باروری گل‌ها می‌شود. بسیاری از محصولات کشاورزی مانند سیب، بادام و خیار به فعالیت زنبورها وابسته هستند.

 

پروانه‌ها

 

پروانه‌ها نیز در انتقال گرده نقش دارند. رنگ‌های جذاب گل‌ها و بوی خوش آن‌ها پروانه‌ها را جذب می‌کند. این حشرات بیشتر در طول روز فعالیت می‌کنند.

 

سایر حشرات

 

برخی مگس‌ها و سوسک‌ها نیز در گرده افشانی شرکت دارند. هرچند نقش آن‌ها نسبت به زنبورها کمتر است، اما در برخی گیاهان اهمیت زیادی دارند.

برخی گل‌ها برای انتقال گرده به باد وابسته‌اند. در این گیاهان، دانه‌های گرده سبک و فراوان هستند تا به راحتی در هوا جابه‌جا شوند. گیاهانی مانند گندم، ذرت و برنج از این روش استفاده می‌کنند.

گل‌هایی که با باد گرده افشانی می‌شوند معمولاً رنگ و بوی خاصی ندارند، زیرا نیازی به جذب حشرات ندارند. در عوض، پرچم‌های بلند و گرده‌های فراوان تولید می‌کنند.

در بعضی گیاهان آبزی، آب نقش انتقال‌دهنده گرده را دارد. این نوع گرده افشانی کمتر دیده می‌شود، اما در برخی گیاهان دریایی و آبزی اهمیت زیادی دارد.

 

عوامل مؤثر در گرده افشانی گل‌ها

 

دمای هوا، رطوبت و باد از عوامل مؤثر در گرده افشانی گل‌ها محسوب می‌شود. دما تأثیر زیادی بر فعالیت حشرات و تولید گرده دارد. اگر هوا بیش از حد سرد یا گرم باشد، حشرات کمتر فعالیت می‌کنند و گرده افشانی کاهش می‌یابد.

 رطوبت زیاد هم می‌تواند باعث چسبیدن گرده‌ها شود و انتقال آن‌ها را دشوار کند. از طرف دیگر، خشکی شدید نیز ممکن است باعث از بین رفتن دانه‌های گرده شود.

 از طرفی وزش باد در گیاهانی که وابسته به باد هستند اهمیت زیادی دارد. اگر باد مناسب نباشد، گرده‌ها به مقصد نمی‌رسند. البته باد شدید نیز می‌تواند به گل‌ها آسیب بزند.

 

گرده‌افشانی درختان

 

یکی از دلایلی که باعث شود همه شکوفه‌های درختان به میوه تبدیل نمی‌شوند، انجام نشدن گرده افشانی صحیح در درختان است. گرده افشانی به روش‌های طبیعی (حرکات پرچم‌ها)، گرده افشانی توسط باد، حشرات، آب، جانوران و انسان انجام می‌شود. خیلی از درختان دو پایه هستند؛ به این معنی که درخت نر و ماده از هم جدا می‌باشند در این حالت گرده افشانی طبیعی آن‌طور که باید موثر نیست. برای درختان دو پایه و همچنین به طور کلی برای افزایش محصولات درختان تک پایه باید گرده افشان‌ها به کمک آن‌ها بیایند.

در مواقعی که گرده افشان‎‌هایی مثل باد و حشرات  در دسترس نیستند و یا تعداد آنها کم است؛ انسان‌ها باید دست به‌کار شوند. این کار شاید کمی زمان‌بر و سخت باشد ولی با دیدن نتیجه کار تمام سختی ها فراموش می‌شوند.

 تحقیقاتی که صورت گرفته، ثابت نموده که اگر در یک باغ میوه یا مزرعه ای که قرار است از آن بذر گرفته شود، در هر هکتار تعداد حدود ۴ تا ۵ عدد کلنی (کندو) زنبور عسل قرار داده شود، کیفیت و کمیت میوه یا بذر حاصله به ۱۰ برابر افزایش می یابد. زیرا تمام عواملی که در گرده افشانی تاثیر دارند به جز زنبور عسل، فقط می توانند حدود ۱۰ درصد از شکوفه ها را بارور نمایند. به طور مثال اگر در یک باغ سیب قرار باشد پنج تن محصول برداشت شود، با قرار دادن تعدادی کلنی زنبور عسل داخل باغ در هنگام شکوفه دادن گل ها، مقدار محصول به ۵۰ تن با کیفیت بسیار بالا افزایش خواهد یافت. زنبور عسل علاوه بر عمل گرده افشانی، در کاهش مصرف سموم شیمیایی که برای دفع آفات به کار می روند، تاثیر به سزایی خواهد داشت.

 

یادداشت: جابر عبداللهی

کارشناس کشاورزی