با آغاز جنگ جهانی دوم و دگرگونی‌های عظیم اقتصادی و اجتماعی که به همراه داشت، صنعت کنسروسازی و فرآوری مواد غذایی اهمیت راهبردی یافت. نیاز به حفظ مواد غذایی برای مدت طولانی، نه‌تنها برای تأمین جبهه‌های نبرد، بلکه برای حفظ جمعیت در شرایط اضطراری و قحطی، به یک اولویت ملی تبدیل شد.

 

امروزه نیز در مواجهه با بحران‌های محیطی چون سیل و زلزله، یا تهدیدات احتمالی جنگ، ذخیره‌سازی مواد غذایی مقوی و ماندگار، به‌ویژه برای مناطقی که دسترسی به منابع غذایی تازه در آن‌ها دشوار می‌شود، اهمیتی حیاتی پیدا می‌کند. جیره جنگی سربازان در هنگام رزم، نمونه‌ای بارز از نیاز به غذاهای فشرده، مغذی و با ماندگاری بالاست که در شرایط سخت میدان نبرد، انرژی و توان لازم را تأمین کند.

براساس بررسی‌های تخصصی انجام شده توسط دفتر بهبود کیفیت، فرآوری و توسعه بازار آبزیان سازمان، این بخش نقشی تعیین‌کننده در حفاظت از امنیت غذایی و کاهش آسیب‌پذیری جوامع دارد.

 

افزایش ماندگاری و کاهش ضایعات؛ ستون اصلی امنیت غذایی

 

آبزیان از جمله فسادپذیرترین منابع غذایی هستند و در شرایط بحران، اختلال در زنجیره سرد می‌تواند آن‌ها را به سرعت از چرخه مصرف خارج کند. صنایع فرآوری این چالش را به فرصت تبدیل می‌کند. با تبدیل ماهی تازه به محصولاتی مانند کنسرو، ماهی خشک، نمک‌سود یا دودی، عمر نگهداری این محصولات از چند روز به چندین ماه یا حتی سال‌ها می‌رسد، نیاز به سردخانه حذف می‌شود، امکان ذخیره‌سازی در انبارهای عادی برای دولت‌ها و نهادهای امدادی فراهم می‌شود و حجم ضایعات به شدت کاهش پیدا می‌کند. این ویژگی‌ها به‌ویژه در جنگ اهمیت بالایی دارد؛ زمانی که زیرساخت‌های سردخانه‌ای، حمل‌ونقل یا برق ممکن است آسیب ببینند.

 

تأمین غذای سالم و قابل اعتماد در شرایط پرریسک

 

به دلیل ناپایداری شرایط و احتمال طولانی شدن زمان انتقال، آبزیان تازه در بحران‌ها با خطر بالای آلودگی و فساد مواجه‌اند. اما محصولات فرآوری‌شده ایمن‌تر، قابل پیش‌بینی‌تر و استانداردشده هستند. این اطمینان غذایی از عناصر اصلی امنیت غذایی است، زیرا تضمین می‌کند که نیاز پروتئینی مردم بدون تهدید سلامت تأمین می‌شود.

 

بهره‌وری حداکثری از منابع پروتئینی

 

صنایع تبدیلی امکان استفاده از بخش‌هایی از آبزیان را که معمولاً دورریز هستند فراهم می‌کنند. این بخش‌ها با فرآوری و خشک‌کردن یا تبدیل به پودر و فرآورده‌های خوراکی یا مکمل: به چرخه تأمین پروتئین بازمی‌گردند، ارزش افزوده ایجاد می‌کنند و اتلاف منابع را کاهش می‌دهند. این فرآیند در بحران‌ها اهمیت حیاتی دارد، زیرا هر گرم پروتئین اهمیت پیدا می‌کند.

 

تولید غیرمتمرکز و تکیه‌پذیر برای مناطق آسیب‌پذیر

 

بسیاری از فرآوری‌های سنتی یا کم‌هزینه مثل خشک‌کردن، تخمیر یا دودی کردن، نیاز به فناوری پیچیده ندارند، می‌توانند به صورت گسترده و غیرمتمرکز در مناطق ساحلی یا روستایی انجام شوند، اشتغال جوامع محلی را حفظ می‌کنند و ظرفیت تاب‌آوری غذایی کشور را افزایش می‌دهند. در بحران‌ها این روش‌ها می‌توانند پشتیبان مطمئنی برای تأمین نیاز پروتئینی مناطق آسیب‌دیده باشند.

 

صنایع شیلاتی؛ از یک گزینه اقتصادی تا یک دارایی راهبردی

 

دفتر بهبود کیفیت، فرآوری و توسعه بازار آبزیان تأکید می‌کند که در شرایط جنگی، نقش صنایع فرآوری از یک بخش اقتصادی سودآور به یک ظرفیت راهبردی برای امنیت ملی تغییر می‌کند. کشورهایی که دارای سبد متنوعی از محصولات شیلاتی فرآوری‌شده هستند از کنسرو گرفته تا انواع محصولات خشک، شور یا دودی در بحران‌ها آسیب‌پذیری کمتری نسبت به کشورهایی دارند که تنها به ماهی تازه وابسته‌اند.

 

یادداشت: مژگان ستار 

خبرنگار روابط عمومی سازمان شیلات ایران