دوره‌های پس از بحران‌های اقتصادی، امنیتی و ژئوپلیتیکی، صرفاً دوره جبران خسارت نیستند، بلکه مقاطعی تعیین‌کننده برای بازتعریف ساختارهای تولید، تجارت و امنیت غذایی کشورها به شمار می‌آیند. در چنین شرایطی، بخش شیلات و آبزی‌پروری به عنوان یکی از ظرفیت‌های راهبردی جمهوری اسلامی ایران، می‌تواند نقشی مؤثر در بازسازی اقتصادی، افزایش تاب‌آوری ملی، توسعه صادرات غیرنفتی و تأمین پایدار امنیت غذایی ایفا کند.امروزه امنیت غذایی تنها به معنای تأمین کالری مورد نیاز جامعه نیست، بلکه دسترسی پایدار، اقتصادی و عادلانه به پروتئین سالم و باکیفیت، یکی از شاخص‌های مهم اقتدار اقتصادی کشورها محسوب می‌شود. از این منظر، شیلات ایران در آستانه ورود به مرحله‌ای جدید از توسعه قرار دارد؛ مرحله‌ای که در آن، «مدیریت بازار»، «توسعه زنجیره ارزش» و «اقتصاد دریامحور» در کنار تولید، جایگاهی تعیین‌کننده پیدا می‌کنند.

 

شیلات؛ از ارکان مؤثر امنیت غذایی در برنامه هفتم پیشرفت

 

برنامه هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران، افزایش تولید، ارتقای بهره‌وری و توسعه اقتصاد دانش‌بنیان را به عنوان محورهای اصلی رشد در بخش کشاورزی و امنیت غذایی تعیین کرده است. در این چارچوب، بخش شیلات به دلایل متعدد از جایگاهی ویژه برخوردار است. این جایگاه از یک‌سو به دلیل تولید پروتئین با بهره‌وری بالاتر نسبت به بسیاری از بخش‌های دامپروری و از سوی دیگر به دلیل مصرف آب کمتر در مقایسه با بسیاری از منابع تولید پروتئین است. علاوه بر این، ظرفیت بالای ارزآوری و توسعه صادرات، امکان گسترش فعالیت‌های اقتصادی در مناطق ساحلی و کمتر برخوردار و نیز نقش‌آفرینی مؤثر در ایجاد اشتغال مولد و پایدار، اهمیت این بخش را دوچندان کرده است.بر این اساس، توسعه تولید آبزیان باید همزمان با توسعه بازار، تکمیل زنجیره ارزش و تقویت نظام توزیع و تجارت دنبال شود تا آثار اقتصادی آن به شکل کامل در سطح ملی نمایان شود.

 

ضرورت عبور از تولیدمحوری به بازارمحوری

 

یکی از الزامات اساسی دوره جدید، گذار از نگاه سنتی تولیدمحور و حرکت به سوی نظامی بازارمحور در بخش شیلات است. در الگوی جدید توسعه، موفقیت صرفاً در افزایش میزان تولید خلاصه نمی‌شود، بلکه زمانی حاصل می‌شود که تولید بر اساس نیاز واقعی بازار و با اتصال کامل به زنجیره تأمین، فرآوری، توزیع و صادرات شکل گیرد.در این چارچوب، لازم است تولید متناسب با نیاز بازار داخلی و بازارهای هدف صادراتی سامان یابد، زنجیره تأمین به صورت یکپارچه مدیریت شود، اطلاعات بازار به شکل برخط و دقیق در اختیار فعالان بخش قرار گیرد، ارزش افزوده در داخل کشور ایجاد و تثبیت شود و سهم تولیدکننده از ارزش نهایی محصول افزایش یابد. بی‌تردید، آینده شیلات ایران در گرو مدیریت هوشمند بازار و تکمیل زنجیره ارزش از مزرعه تا سفره و از دریا تا بازارهای جهانی است.

 

توسعه دریامحور؛ بستر راهبردی رشد اقتصاد ملی

 

با توجه به ظرفیت‌های گسترده دریایی کشور، توسعه دریامحور یکی از مهم‌ترین مسیرهای پیش‌روی اقتصاد ملی به شمار می‌آید. جمهوری اسلامی ایران با برخورداری از بیش از ۵۸۰۰ کیلومتر مرز آبی، دسترسی به آب‌های آزاد و ظرفیت‌های قابل توجه در سواحل مکران، خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر، از موقعیتی ممتاز در حوزه شیلات برخوردار است.در این چارچوب، بخش شیلات می‌تواند به یکی از پیشران‌های اصلی اقتصاد دریامحور تبدیل شود؛ مشروط بر آنکه توسعه این بخش با نگاه جامع به تولید، بازار، تجارت، زیرساخت، فناوری و سرمایه‌گذاری همراه باشد.

 

راهبردهای کلان مدیریت بازار آبزیان در دوران بازسازی اقتصادی

 

۱. افزایش تاب‌آوری زنجیره تأمین

در شرایط ناپایدار اقتصادی، نخستین مأموریت مدیریت بازار، حفظ جریان پایدار تأمین و توزیع محصولات آبزی است. برای تحقق این هدف، لازم است تاب‌آوری زنجیره تأمین به طور جدی تقویت شود. توسعه ذخایر راهبردی محصولات آبزی، تقویت شبکه حمل‌ونقل سرد، افزایش ظرفیت سردخانه‌ای کشور و تنوع‌بخشی به مسیرهای تأمین نهاده‌ها و مواد اولیه، از جمله اقداماتی است که می‌تواند در این زمینه نقش مؤثری ایفا کند.

 

۲. توسعه صنایع فرآوری و ارزش افزوده

بخش عمده سودآوری صنعت شیلات در حلقه‌های پس از تولید ایجاد می‌شود. از این‌رو، آینده این صنعت باید بر توسعه فرآوری، بسته‌بندی و تجاری‌سازی هوشمند محصولات استوار باشد. افزایش سهم محصولات فرآوری‌شده از کل تولید، توسعه محصولات آماده طبخ و آماده مصرف، تولید فرآورده‌های صادرات‌محور با برند ایرانی و توسعه صنایع جانبی و محصولات زیست‌فناورانه دریایی، از جمله محورهای اصلی این راهبرد به شمار می‌آیند.

 

۳. توسعه بازار داخلی و ارتقای سرانه مصرف

یکی از اهداف راهبردی سازمان شیلات ایران، افزایش مستمر سرانه مصرف آبزیان در کشور است. تحقق این هدف، علاوه بر تقویت بازار داخلی، به بهبود الگوی تغذیه و ارتقای سلامت جامعه نیز کمک خواهد کرد. در این مسیر، توسعه فروشگاه‌های تخصصی عرضه آبزیان، گسترش عرضه در فروشگاه‌های زنجیره‌ای، توسعه تجارت الکترونیک و بسترهای نوین فروش و همچنین فرهنگ‌سازی برای مصرف آبزیان در مدارس، دانشگاه‌ها و رسانه‌ها، از مهم‌ترین راهکارهای پیش‌رو محسوب می‌شوند.

 

۴. توسعه صادرات هوشمند

با توجه به ظرفیت ارزآوری بالای بخش شیلات، لازم است صادرات آبزیان از الگوهای سنتی فاصله گرفته و به سمت بازارهای هدف پایدار و رقابت‌پذیر هدایت شود. در این مسیر، شناسایی و تثبیت بازارهای هدف منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، ارتقای استانداردهای کیفی، بهداشتی و بسته‌بندی، تقویت برندسازی ملی برای محصولات آبزی ایرانی و توسعه حضور مؤثر در زنجیره‌های توزیع و بازارهای بین‌المللی، از جمله محورهای ضروری به شمار می‌روند.

 

اقتصاد مقاومتی و شیلات دانش‌بنیان

 

تحقق اقتصاد مقاومتی در گرو رشد تولید مبتنی بر فناوری، بهره‌وری، نوآوری و کاهش وابستگی‌های آسیب‌زا است. در این زمینه، توسعه همکاری میان سازمان شیلات ایران، شرکت‌های دانش‌بنیان، مراکز علمی، تحقیقاتی و دانشگاه‌ها، ضرورتی راهبردی به شمار می‌رود. هوشمندسازی مزارع آبزی‌پروری، توسعه سامانه‌های ردیابی و رهگیری محصولات، بهره‌گیری از هوش مصنوعی و روش‌های دانش‌بنیان در پیش‌بینی بازار، مدیریت داده‌محور زنجیره تأمین و توسعه فناوری‌های نوین فرآوری، نگهداری و بسته‌بندی، از جمله محورهای اصلی این رویکرد هستند.این مسیر می‌تواند ضمن افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه‌ها، قدرت رقابت‌پذیری صنعت شیلات ایران را در بازارهای داخلی و خارجی به شکل معناداری ارتقا دهد.

 

چشم‌انداز ۱۴۰۷؛ شیلات به عنوان پیشران اقتصاد آبی ایران

 

چشم‌انداز پیش‌روی صنعت شیلات باید بر شکل‌گیری صنعتی رقابت‌پذیر، صادرات‌گرا، دانش‌بنیان و بازارمحور استوار باشد؛ صنعتی که بتواند سهم مؤثرتری در امنیت غذایی کشور ایفا کند، ارزش افزوده بیشتری برای تولیدکنندگان ایجاد کند، اشتغال پایدار در مناطق ساحلی و کمتر برخوردار فراهم آورد، سهم اقتصاد دریا را در تولید ناخالص داخلی افزایش دهد و جایگاه ایران را در تجارت منطقه‌ای و بین‌المللی محصولات آبزی ارتقا بخشد.

 

جمع‌بندی

 

دوران جدید تثبیت و توسعه اقتصادی کشور، فرصتی تاریخی برای بازآفرینی جایگاه شیلات در اقتصاد ملی است. تحقق اهداف برنامه هفتم پیشرفت، سیاست‌های اقتصاد مقاومتی و راهبرد توسعه دریامحور، مستلزم نگاهی یکپارچه به تولید، بازار، تجارت و زنجیره ارزش است.سازمان شیلات ایران با اتکا به ظرفیت‌های عظیم دریایی کشور، همراهی بخش خصوصی، سرمایه‌گذاری دانش‌بنیان و مدیریت هوشمند بازار، می‌تواند به یکی از مهم‌ترین نهادهای تأمین‌کننده امنیت غذایی و پیشران اقتصاد آبی کشور تبدیل شود.

 

یادداشت: رضا عباس‌پور نادری

مشاور معاون وزیر و رئیس سازمان شیلات ایران در امور توسعه ارزش افزوده و زنجیره تأمین محصولات آبزی