براساس این طرح، اتحادیه‌های تعاونی عشایری در ۳۱ استان کشور، با استفاده از ظرفیت تعاونی‌های عشایری زیرمجموعه خود، یک فروشگاه‌ "ارمغان ایل" راه‌اندازی خواهند کرد تا عشایر بتوانند صنایع‌دستی تولیدی خود را بدون عبور از "زنجیره واسطه‌ها"، به‌دست مصرف‌کننده برسانند.

این رویداد از آن جهت اهمیت دارد که به گفته مسئولان سازمان امور عشایر ایران، ۳۵ درصد صنایع‌دستی کشور توسط جامعه عشایری تولید می‌شود؛ تولیداتی که بخش قابل‌توجهی از آنها حاصل ساعت‌ها کار، مهارت و دانش بومی زنان هنرمند عشایری است. با این حال، سهم آنان از ارزش نهایی این محصولات، متناسب با زحمتی که برای تولید آن صرف می‌کنند، نیست.

مسئله در اینجا فقط فروش یک دست‌بافته یا صنایع‌دستی که در دورترین و گاه محروم‌ترین نقاط ایران تولید می‌شود، نیست؛ مسئله اصلی، کسب درآمد و سهم عشایر از ارزش محصولاتی است که تولید می‌کنند.

در بازار سنتی، محصول عشایر ممکن است پس از عبور از چند حلقه واسطه، با قیمتی متفاوت از آنچه به تولیدکننده پرداخت شده، به دست مصرف‌کننده برسد. در چنین زنجیره‌ای، بخش زیادی از ارزش اقتصادی محصول نصیب کسانی می‌شود که نقشی در فرآیند تولید نداشته‌اند، در حالی که پشت بافت هر گلیم، جاجیم، قالی، قالیچه و دیگر صنایع‌دستی داری و غیرداری عشایر، ساعت‌ها کار و مهارت زنان و مردان عشایری قرار دارد.

حالا اتحادیه‌های تعاونی عشایری در نظر دارند با راه‌اندازی فروشگاه‌های زنجیره‌ای "ارمغان ایل"، این معادله را تغییر دهند، مسیری کوتاه‌تر و شفاف‌تر از تولید تا مصرف ایجاد کنند و این امکان را فراهم آورند که ارزش اقتصادی هنر و زحمت عشایر، پیش از هر کسی، به خود عشایر و تولیدکننده برسد.

اگر فروشگاه‌های "ارمغان ایل" ارتباطی مستقیم میان تولیدکنندگان عشایری و بازار مصرف ایجاد کنند، فراتر از یک شبکه فروشگاهی، به یک شبکه‌ اقتصادی قدرتمند برای تقویت تولید و توانمندسازی عشایر تبدیل می‌شوند.

اهمیت این طرح زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم صنایع‌دستی برای عشایر فقط یک محصول نیست؛ بخشی از دانش بومی و میراث فرهنگی است که نسل به نسل منتقل شده و امروز در کنار دامداری، یکی از راه‌های کسب درآمد و کمک به اقتصاد خانوارهای عشایری به‌شمار می‌رود.

از این منظر، راه‌اندازی فروشگاه‌های زنجیره‌ای "ارمغان ایل" را می‌توان تلاشی تازه برای تغییر شیوه عرضه و فروش صنایع‌دستی عشایر در بازار سنتی دانست؛ تغییری که در صورت موفقیت می‌تواند به تولیدکننده امکان دهد تا سهم بیشتری از بازار و ارزش اقتصادی محصول تولیدی خود ببرد.

در این میان، توسعه فروش مستقیم و استفاده از ظرفیت فضای مجازی نیز می‌تواند به تولیدکنندگان عشایری کمک کند تا فاصله میان تولید و مصرف را کوتاه‌تر و مشتری را بدون واسطه به محصول و تولیدکننده پیوند بزنند.

"ارمغان ایل" قرار است با افتتاح نخستین فروشگاه در تهران و توسعه این زنجیره در ۳۱ استان کشور، به شبکه‌ای سراسری برای عرضه و فروش صنایع‌دستی و تولیدات عشایری تبدیل شود؛ شبکه‌ای که اگر درست شکل بگیرد، می‌تواند بخشی از معادله اقتصادی موجود در بازار سنتی صنایع‌دستی عشایر را تغییر دهد.

بی‌راه نیست که موفقیت این طرح، تنها با افزایش تعداد فروشگاه‌ها سنجیده نخواهد شد. معیار اصلی، میزان منفعتی است که در نهایت به تولیدکننده می‌رسد. اگر این فروشگاه‌ها محل عرضه مستقیم محصولات واقعی عشایر باشند، نه محصولات تولیدکنندگان دیگر، و سهم بیشتری از درآمد حاصل از فروش را به خود عشایر برسانند، آن‌گاه "ارمغان ایل" می‌تواند به معنای واقعی کلمه، "ارمغانی برای اقتصاد ایل" و یک مسیر تازه برای بازاریابی صنایع‌دستی تولیدی عشایر باشد. 

یادداشت: علیرضا رحیمی

روزنامه‌نگار و عکاس ایلات و عشایر ایران