به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت جهاد کشاورزی، سیدعلی شهرستانی مشاور معاون وزیر در کشاورزی حفاظتی در گفت‌وگو با خبرنگار روابط عمومی معاونت زراعت، با اشاره به اهمیت عملیات خاک‌ورزی در فرآیند تولید محصولات کشاورزی، اظهار کرد: عملیات زراعی در فرآیند تولید محصولات کشاورزی از اصلی‌ترین اقدامات اجرایی به شمار می‌رود و یکی از مهم‌ترین و در عین حال حساس‌ترین مراحل عملیات زراعی که نقشی مؤثر در کمیت و کیفیت تولید محصول دارد، مرحله خاک‌ورزی و تهیه مناسب بستر کاشت است.

وی افزود: خاک‌ورزی به منظور کاهش فشردگی خاک شخم‌نخورده، افزایش نفوذپذیری خاک به رطوبت و تهیه متناسب، ایجاد شرایط تماس بهینه ذرات خاک با بذر پس از کاشت و اختلاط مواد تغذیه‌ای شامل کودهای حیوانی و شیمیایی با خاک سطح‌الارض انجام می‌شود و اجرای مناسب آن در انجام صحیح مراحل بعدی عملیات زراعی نقش مؤثر دارد.

شهرستانی ادامه داد: به صورت مرسوم در مزارع از گاوآهن‌های برگرداندار به منظور انجام عملیات خاک‌ورزی اولیه و تهیه بستر کشت استفاده می‌شود. در جریان شخم برگرداندار که به طور عموم در فصل بهار در مزارع آیش دیم و در اواخر تابستان پس از برداشت محصول مزارع آبی انجام می‌شود، لایه خاک زراعی به صورت کامل برگردان شده و لایه پایینی خاک به زیرسطح منتقل می‌شود.

وی تصریح کرد: در این عملیات، رطوبت ذخیره‌شده در فصول پاییز و زمستان در مزارع آیش دیم و نیز باقیمانده رطوبت ناشی از بیوماس برداشت‌شده در مزارع آبی، با گاوآهن برگرداندار، خاک زراعی تحت‌الارض را در مجاورت هوا قرار داده و با تبخیر آن، این ماده از دسترس مزرعه و محصول بعدی خارج می‌شود.

مشاور معاون وزیر در کشاورزی حفاظتی گفت: این امر در شرایط خشکسالی و کم‌آبی، کاهش کمی بارش‌ها در کشور، افت سفره‌های زیرزمینی و سطح ایستابی چاه‌های کشاورزی، در کنار تبخیر بالای رطوبت خاک زراعی در کشور که سه برابر میانگین جهانی است، چشم‌اندازی دشوار را برای آینده منابع آبی و تداوم تولید پایدار کشور نمایان می‌سازد.

وی ادامه داد: از سوی دیگر، با انجام شخم برگرداندار در خاک مرطوب، کلوخه‌های بزرگ به وجود می‌آید که خرد و نرم کردن آن برای آماده‌سازی بستر کاشت مستلزم صرف انرژی و وقت زیاد است.

شهرستانی افزود: عملیات متعدد و گاه سنگین برای خرد و هموارسازی کلوخه‌های ایجادشده، با تخریب شدید ساختمان خاک و خاکدانه‌ها، از یک سو ضمن ایجاد فرسایش شدید در خاک زراعی، شرایط را برای ایجاد روان‌آب و فرسایش آبی و ریزگرد و فرسایش بادی ایجاد می‌کند و از سوی دیگر با تخریب زیستگاه موجودات خاکزی همچون کرم‌های خاکی که عمدتاً مفید برای مزرعه و محصول هستند، موجب نابودی اکوسیستم طبیعی خاک زراعی می‌شود.

وی بیان کرد: در این شرایط، در مزارع آبی پس از آبیاری، با ایجاد سله‌های سطح خاک، ضمن ایجاد سبزی غیریکنواخت، بیشتر آب آبیاری به صورت روان‌آب از مزرعه خارج می‌شود و یا با تبخیر از شکاف بین سله‌ها از دسترس ریشه گیاه خاک خارج می‌شود.

مشاور معاون وزیر در کشاورزی حفاظتی اضافه کرد: در مزارع دیم نیز تخریب خاک در اثر خاک‌ورزی نامناسب، به جای جذب و نگهداری حداکثر رطوبت حاصل از بارش، موجب تشدید شرایط ایجاد روان‌آب، خروج آب باران یا آب سبز از دیمزار و مستعد شدن این عرصه‌ها برای ایجاد طوفان‌های گردوغبار و تشدید ریزگردها می‌شود.

 

ضرورت استفاده از روش‌های نوین خاک‌ورزی

 

شهرستانی با اشاره به راهکارهای جلوگیری از تخریب و اتلاف منابع پایه تولید، اظهار کرد: به منظور جلوگیری از تخریب و اتلاف منابع پایه تولید شامل خاک و آب و برای کمک به بهره‌وری تولید پایدار در مزرعه، نتایج تحقیقات نوین ضمن اصلاح روش‌های مرسوم عملیات زراعی، به‌ویژه با استفاده از فناوری کشاورزی حفاظتی، ابزار و راهکارهای جایگزین به جای گاوآهن برگرداندار را معرفی می‌کند.

وی افزود: این روش‌ها ضمن انجام کم‌خاک‌ورزی و در تکامل آن، انجام بی‌خاک‌ورزی و کشت بدون شخم، از تخریب و فرسایش خاک و هدر رفتن آب جلوگیری خواهد کرد.

شهرستانی ادامه داد: در کنار حذف شخم برگرداندار از عملیات زراعی، توجه به رعایت تناوب زراعی مناسب در تکمیل نتایج کشاورزی حفاظتی بسیار مؤثر است.

وی گفت: تناوب زراعی اثرات مثبتی از جمله بهبود سلامت و حاصلخیزی خاک، کاهش بیماری‌ها و آفات، کاهش هزینه‌های تولید، حفظ محیط زیست و افزایش عملکرد محصولات دارد.

 

تناوب زراعی و اصول اجرای آن

 

مشاور معاون وزیر در کشاورزی حفاظتی توضیح داد: این روش در کشاورزی بر اساس تغییر سالانه یا چندساله کشت گیاهان مختلف در زمین انجام می‌شود و به مدت زمانی که بین کشت‌های مختلف رعایت می‌شود، دوره تناوب می‌گویند.

وی افزود: بسته به نوع محصول و شرایط منطقه، تناوب زراعی می‌تواند بین ۲ تا ۵ سال متغیر باشد. دوره تناوب مناسب باعث حفظ عناصر غذایی خاک، کاهش آفات و بیماری‌ها و افزایش بهره‌وری زمین می‌شود. در برخی موارد، اجرای تناوب بلندمدت برای محصولات خاص، باعث بهبود شرایط خاک و کاهش وابستگی به کودهای شیمیایی خواهد شد.

شهرستانی درباره اصول اجرای تناوب زراعی اظهار کرد: در اجرای تناوب زراعی، انتخاب صحیح محصولات و رعایت برخی اصول کلیدی، در موفقیت این روش تأثیر بسزایی دارد. رعایت این اصول موجب بهینه‌سازی استفاده از منابع خاک و افزایش تولید پایدار خواهد شد.

 

انتخاب گونه‌های زراعی مناسب

 

وی گفت: انتخاب گیاهان مناسب بر اساس نوع خاک، شرایط اقلیمی و نیازهای تغذیه‌ای یکی از اولین گام‌ها در تناوب زراعی موفق است. برخی محصولات به خاک مواد مغذی اضافه می‌کنند، در حالی که برخی دیگر مواد مغذی را از خاک جذب کرده و نیاز به جایگزینی دارند.

مشاور معاون وزیر در کشاورزی حفاظتی ادامه داد: بنابراین، انتخاب محصولاتی که بتوانند مکمل یکدیگر باشند، به تعادل عناصر غذایی در خاک کمک می‌کند. این یعنی در مناطقی که دارای خاک سبک و کم‌بازده هستند، پس از برداشت گندم، می‌توان از گیاهانی مانند نخود و عدس استفاده کرد که توانایی تثبیت نیتروژن را دارند و به بهبود ساختار خاک کمک می‌کنند.

وی افزود: در زمین‌هایی که دچار فشردگی خاک هستند، کاشت محصولاتی مانند شبدر و یونجه به بهبود تهویه و نفوذپذیری خاک کمک می‌کند.

 

عدم کشت متوالی گیاهان هم‌خانواده

 

شهرستانی بیان کرد: اغلب گیاهان در یک خانواده گیاهی دارای نیازهای تغذیه‌ای مشابه و مستعد ابتلا به بیماری‌های مشترک هستند. کشت متوالی این گیاهان در یک زمین، منجر به افزایش شیوع آفات و بیماری‌ها و کاهش حاصلخیزی خاک می‌شود. بنابراین، لازم است گیاهان از خانواده‌های مختلف در چرخه تناوب قرار گیرند.

وی توضیح داد: برای مثال، گندم و جو از یک خانواده هستند و کشت متوالی آنها می‌تواند باعث افزایش بیماری‌هایی مانند زنگ گندم و سیاهک شود. برای کاهش این مشکل، می‌توان پس از برداشت گندم، محصولی مانند کلزا یا یونجه را کاشت که از خانواده‌های متفاوتی هستند.

مشاور معاون وزیر در کشاورزی حفاظتی ادامه داد: همچنین، کشت متوالی گیاهان علوفه‌ای یا روغنی می‌تواند منجر به افزایش نماتدها و بیماری‌های قارچی شود، بنابراین جایگزینی آن با محصولات خانواده‌های دیگر در برنامه تناوب، به کنترل این محدودیت‌ها کمک می‌کند.

 

تناوب بر اساس عمق ریشه

 

شهرستانی اظهار کرد: استفاده از گیاهانی با سیستم ریشه‌ای متفاوت باعث بهره‌گیری بهینه از خاک و جلوگیری از فرسایش آن می‌شود. گیاهانی که ریشه‌های سطحی مانند گندم، جو و لوبیا دارند، به طور معمول از مواد مغذی لایه‌های بالایی خاک استفاده می‌کنند، در حالی که گیاهان با ریشه‌های عمیق همچون کلزا و آفتابگردان مواد مغذی را از اعماق خاک جذب می‌کنند.

وی افزود: پس از برداشت این گیاهان، بقایای ریشه آنها ضمن تأمین نیاز غذایی حیات جانوری خاک، پس از تجزیه نیز از یک سو به تقویت حاصلخیزی و افزایش ماده آلی خاک منجر شده و از سوی دیگر به بهبود نفوذپذیری و تخلخل خاک می‌انجامد و بدین ترتیب با ایفای نقش «شخم بیولوژیک» به ایجاد تهویه و بهبود شرایط خاک زراعی مناسب خاک کمک می‌کند.

 

تناوب بر اساس نیاز غذایی

 

مشاور معاون وزیر در کشاورزی حفاظتی گفت: برخی گیاهان با مصرف عناصر غذایی، خاک را از مواد مغذی تخلیه می‌کنند، در حالی که برخی دیگر این عناصر را به خاک بازمی‌گردانند. تنظیم تناوب زراعی بر اساس نیازهای غذایی گیاهان، به کاهش مصرف کودهای شیمیایی و افزایش بهره‌وری کمک می‌کند.

وی افزود: به عنوان نمونه، نیاز گندم به نیتروژن بسیار زیاد است؛ بنابراین پس از برداشت آن، محصولاتی مانند نخود، عدس و شبدر که قادر به تثبیت نیتروژن در خاک هستند، می‌توانند تعادل مواد مغذی خاک را تا حد زیادی حفظ کنند.

 

استفاده از گیاهان پوششی

 

شهرستانی اظهار کرد: گیاهان پوششی در تناوب با گیاهان اصلی، در افزایش مواد آلی خاک، جلوگیری از فرسایش و بهبود ساختار خاک نقش بسزایی دارند. گیاهان پوششی به طور معمول رشد سریع و سیستم ریشه‌ای قوی دارند و می‌توانند به عنوان یک کود سبز عمل کنند.

وی ادامه داد: همچنین برخی از آنها، به‌ویژه خانواده بقولات مانند شبدر، خلر و ماش و انواع ماشک، با قابلیت تثبیت ازت در ریشه‌هایشان باعث بهبود ساختمان خاک و افزایش ماده آلی و در نتیجه حفظ حاصلخیزی و کاهش تبخیر آب و حفظ رطوبت خاک زراعی در فصول خشک می‌شوند.

 

ضرورت استفاده از ادوات مناسب خاک‌ورزی

 

مشاور معاون وزیر در کشاورزی حفاظتی گفت: بنابراین، بر اساس یافته‌های قطعی علمی، از آنجا که برای تشکیل هر سانتیمتر خاک زراعی نزدیک به ۷۰۰ تا ۱۰۰۰ سال زمان سپری شده است، به‌کارگیری ابزارهایی مناسب با شرایط موجود از قبیل گاوآهن‌های قلمی، چیزل، خاک‌ورزی‌های مرکب و ... در عملیات تهیه زمین، ضمن کاهش چشمگیر مصرف سوخت، کاهش محسوس زمان انجام عملیات زراعی و سرعت‌دهی به تکمیل عملیات تهیه بستر کاشت، نیازهای زراعی خاک‌ورزی مناسب را به شکلی مطلوب در اختیار زارعان قرار می‌دهند.

وی افزود: به این ترتیب، اصلاح روش زراعی در تهیه بستر بذر با جایگزینی گاوآهن برگرداندار توسط دیگر ادوات دوستدار منابع پایه و محیط زیست، زارعان را در کاهش هزینه‌های تولید و نیز حفظ و حراست از خاک و آب کشاورزی به عنوان زیرساخت مهم تأمین امنیت غذایی یاری خواهند رساند.

شهرستانی در پایان گفت: ادوات نوین خاک‌ورزی با قیمت‌های مشابه و گاه ارزان‌تر از گاوآهن‌های برگرداندار و قابل تهیه با استفاده از تسهیلات اعطایی وزارت جهاد کشاورزی، در تمامی استان‌ها، شهرستان‌ها و روستاهای کشور قابل تهیه و مورد استفاده قرار می‌گیرد. امروز لازم است تا ما هم به نوبه خود سهمی در حفظ میراث ماندگار نسل‌های بعدی، یعنی خاک و آب، داشته باشیم.